Centar za politike i upravljanje (CPU) predstavio je opsežnu
studiju “Rasvjetljavanje ekonomije u sjeni: Istraživanje neformalne ekonomije u
četiri države Jugoistočne Evrope”, koja se bavi ključnim aspektima sive
ekonomije u četiri susjedne zemlje.
Studija je provedena u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori,
Hrvatskoj i Srbiji, a rezultat je saradnje regionalnih ekonomskih eksperata i
daje uvid u obim sivog tržišta robe i rada, kao i razloge iz kojih se ljudi
upuštaju u nezakonite aktivnosti.
Istraživanje je sprovedeno u navedenim zemljama regiona
putem anketiranja 4.064 punoljetna ispitanika tokom maja i juna 2019. godine, a
zasniva se na analizi percepcije i stavova prema: kvalitetu institucija, nivou
oporezivanja, otkrivanju i kažnjavanju nelegalnih radnji, kao i poreznom
moralu, odnosno pravdanju djelovanja u sivoj ekonomiji.
Najzanimljiviji podaci i zaključci, koji daju jasnu sliku o
problematici sive ekonomije regiona, su u segmentima rada na crno i kupovini
bez dobijanja računa, te opravdavanju i kažnjavanje djelovanja u sivoj
ekonomiji.
Nalazi istraživanja ukazuju da je u sve četiri države
prisutan rad “na crno” i djelomično neprijavljeni rad koji znači da se dio
plate isplaćuje u koverti. Čak 25,8 posto građana Srbije poznaje bar jednu osobu
koja radi na crno ili dio plate prima u koverti, dok u ostale tri države ovaj
postotak varira od 16,3 posto u Hrvatskoj do 18,7 posto u Crnoj Gori.
Rad na crno ili djelimično neprijavljeni rad je osjetljiva
tema, što bi značilo se da su stvarne stope vjerovatno više. Istraživanja
ukazuju i da 41,3posto građana Srbije predstavlja potencijalnu neprijavljenu
radnu snagu, dok procenti u ostale tri države variraju od 29,2 posto u BiH do
35,5 posto u Crnoj Gori. Odnosno, manje od polovine populacije regije bi
obavljalo aktivnosti striktno u formalnoj ekonomiji kada bi im prihodi značajno
opali ili kada bi im se finansijska situacija pogoršala.
Rezultati istraživanja ukazuju i na visoku učestalost
neformalne kupovine roba i usluga. Tako 32,3 posto građana Crne Gore nabavlja
robu i usluge bez dobijanja računa, a u ostale tri države ovaj postatak varira
od 20,5 posto u BiH do 28,8 posto u Srbiji.
Oko 25 posto populacije regije opravdava rad na crno i
kupovinu bez dobijanja računa. Ako osoba djeluje u okruženju u kojem je
rašireno opravdavanje neformalnog djelovanja, veća je i vjerovatnoća da će se
ta osoba upustiti u aktivnosti u domenu sive ekonomije. Veća vjerovatnoća
uočavanja i više kazne obeshrabljuju upuštanje u neformalne aktivnosti, ipak
više od 40 posto populacije regije nema povjerenja u rad inspekcija pri
otkrivanju rada na crno i neformalne kupovine. Također, više od 40 posto
populacije regije smatra da su sankcije blage za otkrivanje ovakvog djelovanja.
Siva ekonomija negativno utiče na prikupljanje javnih
prihoda, te tako i na kvalitet i dostupnost javnih usluga, odnosno, dolazi do
smanjenja budžetskih sredstva za obrazovanje, zdravstvo, socijalna davanja,
kulturu, te za sve ostale usluge koje država pruža, a koje se finansiraju iz
poreza. Njeno postojanje u ovim razmjerima predstavlja prepreku za značajniji
ekonomski rast i izgradnju kvalitetnijeg života svakog građana.
Smanjenje obima sive ekonomije bi posljedično imalo
pozitivne ekonomske efekte po tržišta zemalja regiona. Kako bi se to postiglo
potreban je niz strukturnih reformi, da bi se građani uvjerili da vrijedi dati
doprinos državnoj kasi, a neophodno je i podizanje svijesti samih građana.
